W sercu Borów Tucholskich, niedaleko wsi Odry, rozciąga się jeden z najbardziej intrygujących obiektów archeologicznych w Polsce. Rezerwat Kamienne Kręgi to pozostałość po cmentarzysku Gotów z przełomu er – miejsce, gdzie kamienne głazy tworzą regularne koła o średnicy od 15 do 33 metrów. To drugie co do wielkości skupisko tego typu w Europie, ustępujące jedynie słynnemu Stonehenge.

Nie trzeba być fanem archeologii, żeby poczuć tu coś szczególnego. Spacer między kamieniami wbitymi w ziemię na głębokość dwóch metrów, otoczonymi sosnowym lasem i wrzosowiskami, działa na wyobraźnię.

Cmentarzysko Gotów w sercu Pomorza

Historia miejsca sięga I i II wieku naszej ery, kiedy to na terenie dzisiejszych Borów Tucholskich osiedlili się Goci – germańskie plemię wędrujące ze Skandynawii w kierunku Morza Czarnego. Zostawili po sobie nekropolię, która przetrwała prawie dwa tysiące lat. Na obszarze ponad 16 hektarów znajduje się dziś 10 kompletnych kręgów kamiennych oraz 2 fragmenty, a także około 30 kurhanów o średnicy od 8 do 12 metrów.

Każdy krąg składa się z 16 do 29 kamieni wystających nad ziemię na wysokość od 20 do 70 centymetrów. W centrum największego z nich stoi pojedynczy głaz, nazywany niekiedy ołtarzem lub stelą. Pod kurhanami archeolodzy odkryli setki grobów – zarówno ciałopalnych, typowych dla ludności lokalnej, jak i szkieletowych, charakterystycznych dla Gotów. Badania prowadzone od XIX wieku przyniosły liczne znaleziska: złote wisiorki, szklane paciorki, brązowe sprzączki i fragmenty ceramiki z okresu rzymskiego.

Józef Kostrzewski, odkrywca Biskupina, prowadził tu w 1915 roku badania topograficzne i jako pierwszy określił, że mamy do czynienia z cmentarzyskiem z początków naszej ery.

Co wyróżnia Kamienne Kręgi w Odrach

Poza walorami archeologicznymi rezerwat ma do zaoferowania coś, czego nie znajdziemy nigdzie indziej w tej części Europy. Na głazach żyją porosty naskalne – organizmy potrafiące przetrwać setki, a nawet tysiące lat. Naukowcy naliczyli tu około 85 gatunków, z czego ponad 30 ma swoje naturalne siedlisko w wysokich górach. Jak znalazły się na nizinie? Prawdopodobnie zostały przyniesione przez ptaki ze Skandynawii i zadomowiły się na kamiennych powierzchniach, tworząc unikatowy ekosystem.

Niektóre z tych porostów mogą mieć nawet 1800-1900 lat, co oznacza, że są świadkami pobytu Gotów na tym terenie. To żywe organizmy, które rosną niezwykle wolno – ich wiek określa się na podstawie wielkości plech i tempa wzrostu w ciągu roku. Dlatego też zwiedzając rezerwat, warto uważać, by nie uszkodzić tych delikatnych stworzeń pokrywających kamienie szarymi, żółtawymi i brązowymi rozetami.

Magia, energia i radiestetyści

Nie każdy przyjeżdża tu wyłącznie dla historii czy przyrody. Kamienne Kręgi od lat przyciągają zwolenników teorii o miejscach mocy. W rezerwacie znajduje się tak zwana elipsa – strefa, którą radiesteeci uznają za punkt szczególnej koncentracji energii Ziemi i Kosmosu. Niektórzy twierdzą, że przez Odry przebiegają linie łączące wszystkie megalityczne budowle w Europie.

Czy w to wierzyć? Każdy musi zdecydować sam. Jedno jest pewne – atmosfera miejsca, zwłaszcza wczesnym rankiem lub o zmierzchu, gdy las milknie, a między kamieniami snują się smugi mgły, potrafi zrobić wrażenie nawet na największych sceptykach.

We wrześniu, gdy wrzosowiska wokół kręgów kwitną na fioletowo, w rezerwacie odbywa się Festyn Gocki z muzyką celtycką, pokazami sokolników i inscenizacją Wioski Gotów.

Dla kogo jest to miejsce

Rezerwat sprawdzi się praktycznie dla każdego. Rodziny z dziećmi znajdą tu przestrzeń do swobodnego spacerowania między kamieniami – teren jest bezpieczny, a ścieżki dobrze utrzymane. Dzieci lubią tu biegać, szukać największych głazów i wymyślać własne historie o dawnych mieszkańcach lasu.

Miłośnicy historii docenią kontekst archeologiczny i możliwość obejrzenia autentycznych śladów kultury wielbarskiej. Warto przed wizytą zajrzeć do Filii Muzeum Historyczno-Etnograficznego w Chojnicach, która znajduje się w samych Odrach, około 2 km od rezerwatu. Tam można zobaczyć eksponaty wydobyte podczas wykopalisk.

Fotoamatorzy znajdą tu mnóstwo ciekawych kadrów – zwłaszcza jesienią, gdy liście brzóz kontrastują ze szarością kamieni, lub wiosną, gdy las budzi się do życia. Wczesne poranne godziny dają szansę na uchwycenie mgły snującej się między kurhanami.

Przyroda rezerwatu

Kamienie to nie wszystko. Szatę roślinną rezerwatu tworzą dwa główne zbiorowiska: subatlantyckie wrzosowisko porastające bezleśne kręgi oraz subkontynentalny bór sosnowy świeży. Dominuje tu około 120-letni drzewostan sosnowy z domieszką brzóz. We wrześniu wrzosowiska zamieniają się w fioletowy dywan – to najlepszy czas na wizytę, jeśli chodzi o walory wizualne.

Oprócz porostów na głazach rosną tu także mchy – zidentyfikowano 6 gatunków. Cały rezerwat leży w obrębie obszaru specjalnej ochrony ptaków Bory Tucholskie, więc miłośnicy ornitologii mogą liczyć na ciekawe obserwacje. W 2020 roku rezerwat został powiększony o około 4600 metrów kwadratowych, a wokół wyznaczono otulinę o powierzchni blisko 50 hektarów.

Praktyczne informacje o zwiedzaniu

Dojazd do rezerwatu nie sprawia problemów. Z Czerska, leżącego przy drodze krajowej nr 22 (tzw. Berlince), trzeba zjechać w ulicę Królowej Jadwigi i kierować się na północ przez około 10 kilometrów. Droga prowadzi przez las, a przed samym rezerwatem można napotkać znak zakazu ruchu – nie należy się nim przejmować, pod spodem znajduje się tabliczka informująca, że zakaz nie dotyczy dojazdu do Kamiennych Kręgów. Parking znajduje się tuż przy wejściu.

Ceny biletów (stan na 2026 rok):

• Bilet normalny: 6-8 zł
• Bilet ulgowy (uczniowie, studenci, emeryci): 4-5 zł

Środki ze sprzedaży biletów przeznaczane są na ochronę porostów i utrzymanie infrastruktury edukacyjnej. Warto mieć przy sobie gotówkę, choć coraz częściej dostępna jest także płatność kartą.

Godziny otwarcia w sezonie (kwiecień-październik): rezerwat jest otwarty codziennie, zazwyczaj od rana do zmierzchu. Poza sezonem warto wcześniej sprawdzić dostępność.

Na zwiedzenie samego rezerwatu wystarczy około godziny, choć wiele osób zostaje dłużej, by nacieszyć się atmosferą miejsca. Teren jest zagospodarowany turystycznie – znajdziemy tu wiaty, siedziska, tablice dydaktyczne i zaplecze sanitarne. Od 2010 roku rezerwat nosi tytuł „Perły Pomorza” przyznany przez internautów.

Po wizycie w rezerwacie warto zajrzeć do samej wsi Odry, położonej nad rzeką Wdą. Można tam zobaczyć kościół z lat 1931-1933 z gotycką rzeźbą Chrystusa Zmartwychwstałego oraz wspomniane już muzeum z eksponatami archeologicznymi. Całość tworzy spójną trasę, którą można przejechać w jeden dzień, zachowując przy tym komfort i spokój.