Gotycki kościół św. Mateusza w Starogardzie Gdańskim to najstarsza świątynia miasta, której historia sięga początku XIV wieku. Ceglana budowla z charakterystycznymi ażurowymi szczytami góruje nad starym miastem, widoczna z daleka dzięki położeniu na wysokim skarpie nad Wierzycą. To miejsce, gdzie architektura spotyka się z legendą – według starych przekazów świątynia powstała na miejscu pogańskiej świątyni Swaroga, a kamienna kropielnica w południowej kruchcie ma być wykuta z posągu słowiańskiego boga.

Historia kościoła od czasów krzyżackich

Budowę rozpoczęto za czasów krzyżackich w latach 1305-1309. Pierwsze prace objęły niewielką świątynię o rozmiarach obecnego prezbiterium, poświęconą Najświętszej Maryi Pannie. Do 1350 roku krzyżacy rozbudowali kościół, dodając trzy nawy w układzie bazylikowym – rzadkość na Pomorzu Gdańskim.

W okresie reformacji protestanci przejęli świątynię i trzymali ją aż do 1599 roku, kiedy biskup Hieronim Rozrażewski odzyskał ją dla katolików. Już wtedy nosiła wezwanie św. Mateusza, które zachowała do dziś. Nie oszczędzały jej pożary – niszczono ją w 1461, 1484 i 1665 roku. Szczególnie dramatyczny był okres potopu szwedzkiego w 1655, gdy najeźdźcy spustoszyli wnętrze, a pozostałe kościoły w mieście uległy całkowitemu zniszczeniu.

W 1769 roku świątynia była świadkiem ważnego wydarzenia historycznego – to właśnie tutaj konfederaci pomorscy złożyli przysięgę na akt konfederacji 27 sierpnia. Niemal cudem kościół przetrwał wielki pożar miasta z 22 sierpnia 1792 roku.

W XVII wieku dobudowano dwie kaplice boczne: południową pw. Przemienienia Pańskiego (1650) i północną pw. św. Barbary (1658). Na przełomie XIX i XX wieku świątynia przeszła regotyzację, podczas której dodano neogotycką kruchtę zachodnią. II wojna światowa przyniosła kolejne zniszczenia – w lutym i marcu 1945 naloty bombowe i ostrzał artyleryjski zrujnowały kaplicę Przemienienia Pańskiego. Odbudował ją po wojnie ksiądz Paweł Wiecki.

Architektura i wygląd zewnętrzny

Kościół zachwyca już z zewnątrz. Ceglana bryła z okazałymi szczytami zdobionym ażurowymi prześwitami, sterczynami i maswerkami należy do najciekawszych przykładów gotyckiej architektury sakralnej na Pomorzu Gdańskim. Lokalizacja przy północno-zachodnim narożniku rynku, w pobliżu dawnych murów obronnych i na wysokim skarpie nad rzeką, czyni z niej ważny punkt w panoramie miasta.

Świątynia ma orientację wschodnią, typową dla średniowiecznych kościołów. Trzynawowa, czteroprzęsłowa budowla posiada prostokątne prezbiterium z prostym zakończeniem. Od północy przy prezbiterium znajduje się zakrystia, a w południowo-zachodnim narożu niewielka wieża ze schodami. Dawniej we wschodnim zakończeniu południowej nawy stała druga wieża, którą rozebrano w 1796 roku.

W cegłach zewnętrznego muru zachowały się okrągłe wgłębienia – ślady po krzesaniu ognia na potrzeby kultowe. Po południowej stronie wisi XIX-wieczne kamienne epitafium Fabiana Legendorfa-Mgowskiego, starosty starogardzkiego i wojewody pomorskiego, który zmarł w 1483 roku. Na szczycie południowej kruchty w 1999 umieszczono replikę średniowiecznej drewnianej rzeźby Chrystusa Starogardzkiego z około 1320 roku – oryginał odkryto w farze w 1930 i obecnie znajduje się w Muzeum Diecezjalnym w Pelplinie.

Co zobaczysz we wnętrzu

Prezbiterium oddzielone jest od nawy głównej łukiem tęczowym, na którym znajduje się prawdziwa perła – wielki fresk przedstawiający Sąd Ostateczny z około XV wieku. Odkryto go dopiero w 1957 roku podczas prac remontowych. Pośrodku na tronie zasiada Chrystus, u jego stóp archanioł Michał. Po prawicy klęczą Maryja ze św. Katarzyną i św. Barbarą, po lewej św. Jan Chrzciciel oraz święci Piotr i Paweł. Autorstwo przypisuje się flamandzkim malarzom.

W nawach bocznych zachowało się oryginalne gotyckie sklepienie gwiaździste – układ rzadki na Pomorzu. Krzyżacy rozbudowali kościół o trzy nawy rozmieszczone symetrycznie na osi wschód-zachód i rozdzielone filarami, nadając mu bazylikowy charakter.

W prezbiterium po prawej stronie stoi renesansowy nagrobek Jerzego Niemojewskiego herbu Rola z Lubieńca, starosty starogardzkiego zmarłego w 1615 roku. Płyta nagrobna przedstawia leżącą postać zmarłego. Niemojewski był synem Janusza i Katarzyny Marianny Kostki herbu Dąbrowa.

Według legendy kamienna kropielnica stojąca w południowej kruchcie została wykuta z ogromnego posągu Swaroga – słowiańskiego boga, któremu miała być poświęcona pogańska świątynia stojąca na tym miejscu przed budową kościoła.

Wnętrze zdobią barokowe i rokokowe ołtarze oraz ambona. Na ołtarzu św. Józefa znajduje się specjalna skrzynka, do której pielgrzymi składają intencje modlitewne zabierane na Jasną Górę. XIX wiek przyniósł rozkwit życia religijnego wokół fary – powstało Towarzystwo Śpiewu św. Cecylii (1888), a siostry elżbietanki rozpoczęły działalność charytatywną (1891).

Wolnostojąca dzwonnica

W 1996 roku wzniesiono obok kościoła wolnostojącą dzwonnicę. Do XVIII wieku świątynię otaczał cmentarz. Obecnie przestrzeń wokół kościoła jest uporządkowana – w ostatnich latach przeprowadzono gruntowne prace remontowe, wymieniając nawierzchnię z kostki brukowej, wykonując nową kanalizację deszczową, instalację odgromową oraz instalację sterującą dzwonami.

Dla kogo to miejsce

Kościół św. Mateusza zainteresuje przede wszystkim miłośników gotyckiej architektury i średniowiecznej sztuki sakralnej. Fresk Sądu Ostatecznego, gotyckie sklepienia gwiaździste i renesansowe nagrobki to pozycje obowiązkowe dla pasjonatów historii sztuki.

Warto zajrzeć również osobom zainteresowanym legendami i lokalnymi opowieściami – historia o pogańskiej świątyni Swaroga i kropielnica wykuta z posągu boga dodają miejscu tajemniczego charakteru. Rodziny z dziećmi docenią spacer po starym mieście z widokiem na imponującą bryłę kościoła górującą nad okolicą.

Świątynia jest czynnym kościołem parafialnym, więc zwiedzanie powinno odbywać się z poszanowaniem charakteru miejsca, najlepiej poza godzinami mszy świętych. W niedziele i święta odprawiane są liczne nabożeństwa, w dni powszednie zazwyczaj kilka mszy dziennie.

Informacje praktyczne – jak zwiedzać

Kościół znajduje się przy ulicy gen. Józefa Hallera 3 w Starogardzie Gdańskim, w północno-zachodniej części rynku. Wejście jest bezpłatne, choć warto zostawić ofiarę na utrzymanie zabytku. Zwiedzanie zajmie około 30-45 minut, chyba że ktoś chce dokładnie przestudiować wszystkie detale architektoniczne i wyposażenie – wtedy warto zarezerwować godzinę.

Dojazd samochodem nie stanowi problemu – w centrum Starogardu Gdańskiego znajdują się parkingi. Miasto leży przy drodze krajowej nr 22 łączącej Elbląg z Wałczem oraz przy drodze wojewódzkiej nr 222 do Pelplina i Tczewa. Z Gdańska to około 50 kilometrów, z Torunia niecałe 100.

Kontakt z parafią możliwy jest pod numerem telefonu +48 58 562 28 75 lub mailowo na adres [email protected]. Więcej informacji dostępnych na stronie www.swietymateusz.starogard.pl. Biuro parafialne ma ograniczone godziny otwarcia – w poniedziałki 9:00-10:00 i 15:30-16:30 oraz w piątki 9:00-10:00 (w okresie wakacyjnym godziny mogą się różnić).

Kościół wpisano do rejestru zabytków w 1962 roku. Prace remontowe i konserwatorskie trwają praktycznie nieprzerwanie od zakończenia II wojny światowej – główne renowacje przeprowadzono w latach 1954-1958 i 1988-2000, które pozwoliły odkryć pełne piękno najstarszego zabytku Starogardu Gdańskiego.