Wdzydzki Park Krajobrazowy to jeden z tych zakątków Kaszub, które wciąż potrafią zaskoczyć. Rozciągający się na ponad 17 tysięcy hektarów obszar w południowej części regionu łączy w sobie rozległe kompleksy leśne, dziesiątki jezior i tradycyjną kaszubską zabudowę. W sercu parku leży Krzyż Jezior Wdzydzkich – cztery połączone ze sobą akweny, które tworzą charakterystyczny układ o rozpiętości 9 na 11 kilometrów. To miejsce dla tych, którzy szukają ciszy, nieprzetworzonej przyrody i autentycznego kontaktu z kaszubską kulturą.

Krzyż Jezior Wdzydzkich – serce parku

Cztery jeziora – Wdzydze, Jelenie, Radolne i Gołuń – układają się w formę krzyża, który doskonale widać z lotu ptaka albo z wieży widokowej. Łączna powierzchnia tego kompleksu to 1455 hektarów, a największe z nich, jezioro Wdzydze, osiąga głębokość 72 metrów. To szóste najgłębsze jezioro w Polsce, choć niewielu o tym wie.

Na jeziorach znajduje się dziesięć wysp, z których największa – Ostrów Wielki – ma ponad 90 hektarów i rozciąga się na długości trzech kilometrów. To druga co do wielkości wyspa jeziorna w kraju. Wyspy stanowią ostoje dla ptactwa wodnego – gniazdują tu kormorany, szlachary czy nurogęsi. Wody zamieszkuje endemiczna troć wdzydzka, która odbywa tarło w rzekach Wda i Trzebiocha.

Według kaszubskich legend krajobraz tutejszych jezior ukształtowały stolemy – mityczne olbrzymy, które bez wysiłku kruszyły skały i wykopywały doły, w których powstawały zbiorniki wodne.

Jeziora Wdzydzkie to raj dla miłośników sportów wodnych. Po wodzie pływają kajaki, żaglówki i łódki – motorówki są tu zakazane, więc cisza i spokój gwarantowane. Dla wędkarzy to szansa na złowienie troci, szczupaka czy okonia. Kto woli obserwować wodę z brzegu, znajdzie kilka urządzonych punktów widokowych.

Lasy, szlaki i dzika przyroda

Lasy pokrywają 64 procent powierzchni parku. Dominują tu bory sosnowe – świeże i chrobotkowe, z borówką czarną w runie. W podmokłych zagłębieniach rosną bory bagienne. Piaszczyste podłoże sprawia, że gleby są ubogie, ale dla przyrody to idealne warunki.

Park przecina prawie 180 kilometrów tras rowerowych i około 30 kilometrów pieszych szlaków edukacyjnych. Trasy prowadzą przez lasy, wzdłuż jezior, przez małe wioski. Jesienią i wiosną szanse na spotkanie saren czy jeleni są naprawdę spore. Lasy obfitują w grzyby, jagody i zioła – to ulubione miejsce grzybiarzy.

Kilka szlaków zasługuje na uwagę. Ścieżka w Juszkach ma około 5 kilometrów i prowadzi przez wieś słynącą z domów krytych strzechą. „Szlakiem pięciu jezior” to czerwony szlak o długości 6 kilometrów, który pozwala poznać lokalny krajobraz w pigułce. We Wdzydzach Kiszewskich czeka zielony szlak – zaledwie 4 kilometry z ośmioma tablicami edukacyjnymi, idealne dla rodzin z dziećmi.

Kaszubski Park Etnograficzny – najstarszy skansen w Polsce

We Wdzydzach Kiszewskich stoi najstarsze muzeum na wolnym powietrzu na ziemiach polskich. Założyli go w 1906 roku Izydor Gulgowski, miejscowy nauczyciel, i jego żona Teodora. Wzorując się na skansenie w Sztokholmie, postanowili zachować kaszubskie dziedzictwo dla przyszłych pokoleń. Pierwszym obiektem była XVIII-wieczna chata podcieniowa odkupiona od gospodarza Michała Hinza.

Dziś w skansenie stoi ponad 30 budowli z Kaszub, Kociewia i Borów Tucholskich. Drewniane chaty, wiatraki, karczma, kościoły, całe zagrody. Można zajrzeć do wnętrz, zobaczyć jak wyglądało codzienne życie na wsi sto czy dwieście lat temu. Grób założycieli znajduje się na uboczu kompleksu – skromny, ale ważny dla historii tego miejsca.

Małżeństwo Gulgowskich spoczęło na terenie stworzonego przez siebie skansenu, pozostawiając po sobie dziedzictwo, które przetrwało ponad sto lat.

Skansen to nie tylko budynki. Regularnie odbywają się tu warsztaty rzemiosła, pokazy tradycyjnych zawodów, festyny. Dla dzieci przygotowano specjalne programy edukacyjne. To miejsce, gdzie historia staje się namacalna.

Juszki – wioska z dachami z trzciny

Niewielka wieś Juszki leży tuż przy jeziorze Mielistym i wyróżnia się czymś, czego już prawie nie ma na Kaszubach – domami krytymi trzciną. Co ciekawe, nawet nowsze budynki stylizowane są na tradycyjne, dzięki czemu wieś zachowała swój niepowtarzalny charakter.

Dom sołtysa pełni funkcję małego punktu informacyjnego – sam gospodarz chętnie opowiada o historii wioski i życiu w niej. Przejście przez Juszki z obejrzeniem jeziora zajmuje jakieś pół godziny. Kto ma więcej czasu, może wyruszyć żółtym szlakiem, który prowadzi przez lasy i wraca do wioski pętlą.

Wieża widokowa i inne atrakcje

Z najwyższego tarasu wieży widokowej rozpościera się panorama na Krzyż Jezior Wdzydzkich. Konstrukcja ma trzy platformy – na wysokości 10, 20 i 30 metrów. Wejście jest płatne, ale widoki rekompensują wydatek. To jedno z tych miejsc, gdzie krajobraz parku odsłania się w całej okazałości.

W Schodnie działa Zielona Szkoła – ośrodek edukacji ekologicznej prowadzący warsztaty i zajęcia przyrodnicze. Na jej bazie wytyczono dwie ścieżki: rowerową do Wdzydzów Kiszewskich (około 30 km) i pieszą wokół jeziora Schodno (8 km). Przy trasach stoją tablice informacyjne o lokalnej przyrodzie.

Warto też zajrzeć do zabytkowego kościoła św. Judy Tadeusza w Lizakach czy przejechać się drogą Borsk – Kliczkowy – Przytarnia, gdzie otwiera się przepiękny widok na jezioro Wdzydzkie.

Dla kogo to miejsce?

Park sprawdzi się niemal dla każdego. Rodziny z dziećmi znajdą tu łatwe szlaki, skansen i miejsca do kąpieli. Miłośnicy aktywności mają do dyspozycji setki kilometrów tras rowerowych, szlaki kajakowe na Wdzie i jej dopływach, wędkowanie. Ci, którzy szukają ciszy, docenią brak tłumów – park wciąż nie jest przesadnie oblegany przez turystów.

Entuzjaści przyrody będą zachwyceni różnorodnością ekosystemów – od borów przez torfowiska po jeziora z wyspami. Fotoamatorzy znajdą niezliczone kadry, szczególnie o wschodzie czy zachodzie słońca nad wodą. Dla miłośników historii i kultury ludowej skansen to obowiązkowy punkt.

Nie ma tu miast – tylko wsie i lasy. To jeden z najsłabiej zaludnionych obszarów województwa pomorskiego, co przełożyło się na zachowanie stosunkowo dziewiczej przyrody. W 2010 roku park wraz z trzema innymi wszedł w skład Rezerwatu Biosfery UNESCO „Bory Tucholskie”.

Informacje praktyczne – jak dojechać, ile kosztuje

Park leży w powiecie kościerskim, około 70 kilometrów na południowy zachód od Gdańska. Najłatwiej dojechać przez Kościerzynę – to naturalna brama do parku. Z Trójmiasta samochodem to niecała godzina jazdy.

Wstęp do samego parku jest bezpłatny – można swobodnie poruszać się szlakami, pływać po jeziorach, odpoczywać nad wodą. Bilety płaci się za konkretne atrakcje: wejście na wieżę widokową kosztuje kilkanaście złotych (dokładne ceny najlepiej sprawdzić na miejscu), wstęp do Kaszubskiego Parku Etnograficznego to wydatek rzędu 15-20 złotych dla dorosłych, dzieci i studenci płacą mniej. Skansen jest czynny codziennie, choć godziny otwarcia zmieniają się sezonowo – latem zwykle od 9:00 do 18:00, zimą krócej.

Na zwiedzanie samego skansenu warto przeznaczyć minimum dwie godziny. Jeśli dołączymy krótki szlak i wieżę widokową, wystarczy pół dnia. Dla pełnego poznania parku – z dłuższą trasą rowerową, kajakiem czy wizytą w kilku wioskach – lepiej zarezerwować cały dzień lub weekend.

Mapę parku można kupić w informacji turystycznej w Kościerzynie – polecana jest mapa wydawnictwa CartoMedia w skali 1:25 000. Zaznaczone są na niej szlaki, atrakcje i najważniejsze punkty. Baza noclegowa jest przyzwoita – od agroturystyk po pensjonaty nad jeziorami. Warto rezerwować z wyprzedzeniem, szczególnie latem i w długie weekendy.

Park znajduje się na terenie pięciu gmin: Kościerzyna, Dziemiany, Karsin, Lipusz i Stara Kiszewa. Lasami zarządzają Nadleśnictwa Kościerzyna i Lipusz.

Dla rowerzystów dobra wiadomość – trasa „Dookoła Jezior Wdzydzkich” to klasyka regionu. Prowadzi malowniczymi drogami przez wioski i lasy, z widokami na wodę. Kajakarze mogą spłynąć Wdą, która łączy się z jeziorami. Ścieżki kajakowe są dobrze oznaczone, a nad rzeką stoją miejsca biwakowe.

Park działa przez cały rok, choć każda pora ma swój urok. Latem kusi kąpielami i żeglowaniem, jesienią – grzybami i kolorami lasów, zimą – ciszą i spokojem śnieżnych krajobrazów. Wiosna to czas, gdy przyroda budzi się do życia, a ptaki wracają na wyspy.