W niewielkim Pelplinie, niecałe 50 km od Gdańska, przechowywany jest jeden z najcenniejszych skarbów piśmiennictwa w Polsce. Muzeum Diecezjalne (od maja 2026 roku oficjalnie Muzeum Biblii Gutenberga i Sztuki Sakralnej) mieści jedyny w kraju egzemplarz Biblii Gutenberga – pierwszej książki wydrukowanej w Europie przy użyciu ruchomej czcionki. To jedno z zaledwie 48 zachowanych na świecie egzemplarzy tego dzieła, które zmieniło bieg historii.

Muzeum znajduje się w budynkach dawnego opactwa cysterskiego przy ulicy Biskupa Dominika 11. Sama lokalizacja ma swój klimat – ciche miasteczko, monumentalna katedra obok, a w środku skarb, który na aukcjach osiąga wartość kilkunastu milionów dolarów.

Biblia Gutenberga – najdroższa książka świata w Pelplinie

Pelplińska Biblia to kompletny dwutomowy egzemplarz wydrukowany w latach 1452-1455 w Moguncji przez Jana Gutenberga. Co ważne, została wydrukowana na papierze (zachowało się tylko 20 kompletnych egzemplarzy papierowych), a nie na pergaminie. Całość liczy 641 kart zadrukowanych obustronnie w dwóch kolumnach, każda strona zawiera 40-42 wiersze.

Wyjątkowość pelplińskiego egzemplarza polega na kilku rzeczach. Po pierwsze, zachował oryginalną XV-wieczną oprawę wykonaną przez mistrza Henryka Costera z Lubeki – to rzadkość wśród zachowanych Biblii Gutenberga. Po drugie, badania z 2023 roku wykazały, że to najprawdopodobniej pierwszy egzemplarz, który zszedł z prasy drukarskiej Gutenberga. Świadczą o tym liczne błędy w tekście, źle przycięty papier i słynna plamka po przypadkowo odbitej czcionce – detal bezcenny dla historyków drukarstwa.

Polscy naukowcy jako pierwsi na świecie zbadali dokładny skład farby drukarskiej Gutenberga. Wiadomo już, że używał ołowiu, miedzi i specjalnego środka przyspieszającego wysychanie, ale szczegółowe wyniki dwuletnich badań z udziałem 35 ekspertów z Polski i zagranicy ujawniono dopiero w 2025 roku.

Historia pelplińskiej Biblii

Biblia została odkryta w Bibliotece Diecezjalnej w Pelplinie w 1897 roku. Przez dziesięciolecia przechowywano ją w bibliotece, ale w XX wieku jej losy splotły się z burzliwą historią Polski. W 1939 roku, w obliczu zagrożenia wojennego, księgę ewakuowano przez Warszawę, Paryż i Wielką Brytanię aż do Kanady.

Podczas II wojny światowej Biblia spoczywała w skarbcu Bank of Montreal w Ottawie. Do kraju wróciła dopiero w 1959 roku – wtedy przez kilka dni była wystawiana w Muzeum Narodowym w Warszawie, zanim trafiła z powrotem do Pelplina. W 2025 roku ponownie gościła w warszawskim MNW, co pokazuje, jak wielką wartością dysponuje niewielkie pomorskie muzeum.

Nie wszystko przetrwało w idealnym stanie. Brakuje trzech ostatnich kart drugiego tomu – jednej z tekstem Apokalipsy oraz dwóch niezadrukowanych. Badania wykazały też, że księga była kilkukrotnie zalana wodą, o czym świadczą brązowe zacieki na marginesach kart. Mimo to ogólny stan zachowania jest imponujący.

Co jeszcze zobaczysz w muzeum

Biblia Gutenberga to główna atrakcja, ale nie jedyna. W zbiorach muzeum znajdują się dwie spośród siedmiu istniejących na świecie tzw. Madonn szafkowych – średniowieczne rzeźby z możliwością otwierania, które ukrywają sceny z życia Maryi. To niezwykle rzadkie obiekty.

Ekspozycja obejmuje także sztukę sakralną z różnych epok – rzeźby, obrazy, paramenty liturgiczne, rzemiosło artystyczne. Większość eksponatów pochodzi z okresu średniowiecza i czasów nowożytnych, związanych z historią diecezji chełmińskiej i pelplińskiej.

Warto też zajrzeć do sąsiadującej katedry, która sama w sobie jest atrakcją. Mieści 23 ołtarze, w tym najwyższy w Polsce i Europie drewniany ołtarz – ma ponad 25 metrów wysokości. Połączenie zwiedzania muzeum z wizytą w katedrze daje pełny obraz znaczenia Pelplina jako centrum religijnego i kulturalnego Pomorza.

Nowa ekspozycja stała

Do marca 2025 roku Biblia Gutenberga była pokazywana w muzeum tylko cztery razy w roku z powodu braku odpowiednich warunków przechowywania. Zwiedzający musieli zadowalać się faksymile. Po dwóch latach intensywnych prac konserwatorskich i badawczych sytuacja się zmieniła.

Od 28 marca 2025 roku działa wystawa stała „Wokół Pelplińskiej Biblii Gutenberga”. Oryginał jest teraz eksponowany na stałe w specjalnej gablocie wyposażonej w czujniki kontrolujące wilgotność, temperaturę i inne parametry. To przełom – można przyjechać do Pelplina w dowolnym momencie i zobaczyć autentyczne dzieło Gutenberga, nie tylko jego kopię.

Badania papieru wykazały, że materiał o grubości 0,21-0,29 mm pochodził z piemonckich papierni. To drobny detal, ale pokazuje, jak skomplikowany był proces produkcji tej książki – Gutenberg sprowadzał surowce z różnych zakątków Europy.

Dla kogo to miejsce

Muzeum zainteresuje przede wszystkim miłośników historii, bibliofilów i wszystkich zafascynowanych początkami drukarstwa. To nie jest miejsce z interaktywnymi atrakcjami dla najmłodszych dzieci – raczej spokojne muzeum o charakterze kolekcjonerskim.

Starsze dzieci (od 10-12 lat) mogą jednak docenić wyjątkowość miejsca, zwłaszcza jeśli wytłumaczy im się znaczenie wynalazku Gutenberga dla rozwoju cywilizacji. Muzeum oferuje zajęcia edukacyjne dostosowane do różnych grup wiekowych, prowadzone zarówno w budynku muzeum, jak i na terenie dawnego opactwa.

Studenci historii, historii sztuki czy księgoznawstwa znajdą tu prawdziwą perełkę. Gdzie indziej w Polsce można zobaczyć jeden z pierwszych druków w dziejach ludzkości? Dla pasjonatów to rodzaj pielgrzymki.

Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd

Godziny otwarcia: muzeum jest czynne od wtorku do soboty w godzinach 9:30-17:00. W niedziele od listopada do końca sezonu również otwarte (warto sprawdzić aktualne godziny na stronie muzeum). W poniedziałki nieczynne.

Ceny biletów: muzeum oferuje zniżki dla dzieci, studentów i emerytów. Dostępne są różne rodzaje biletów dostosowane do potrzeb zwiedzających. Posiadacze Karty Metropolitalnej (Metropolia i Metropolia+) mają bezpłatny wstęp – to pakiet dający dostęp do 21 atrakcji w Trójmieście i okolicach.

Jak dojechać: Pelplin znajduje się około 46 km na południe od Gdańska, w powiecie tczewskim. Najwygodniej dojechać samochodem – droga z Trójmiasta zajmuje około 45 minut. Można też dojechać pociągiem do Tczewa, a stamtąd autobusem (około 15 km). Muzeum mieści się przy ulicy Biskupa Dominika 11, w centrum miasteczka, tuż obok katedry.

Ile czasu przeznaczyć: na samo muzeum wystarczy godzina, może półtorej. Jeśli dołożyć zwiedzanie katedry i spacer po Pelplinie, warto zarezerwować 2-3 godziny. To idealna propozycja na popołudniową wycieczkę z Trójmiasta.

Kontakt: tel. 58 536 19 49, e-mail: [email protected]. Strona internetowa: muzeum.diecezja.org

W 2023 roku Biblia przeszła najbardziej zaawansowane badania spośród wszystkich zachowanych egzemplarzy na świecie. Naukowcy z Uniwersytetu w Hamburgu przywieźli mobilne laboratorium, żeby przeprowadzić nieinwazyjne analizy na miejscu. Dzięki temu pelplińska Biblia Gutenberga jest obecnie najlepiej przebadanym egzemplarzem tego dzieła.

Pelplin to miejsce, które łatwo przeoczyć na mapie turystycznej Pomorza. Większość odwiedzających region koncentruje się na Trójmieście, Malborku czy Kaszubach. A tu, w niewielkim miasteczku, czeka skarb o znaczeniu światowym. Nie trzeba jechać do Nowego Jorku, Londynu czy Paryża, żeby zobaczyć Biblię Gutenberga – wystarczy godzina drogi z Gdańska.